close
Share with your friends

Günümüz iş dünyasında finansal bilgilerin güvenilirliğini sağlayan en önemli araç denetimin kalitesi. Denetim kalitesini sağlayan firmalar, hem yatırımcıların hem de paydaşlarının gözünde katma değer yaratıyor. Denetim Bölüm Başkanı ve Şirket Ortağımız Nesrin Tuncer "Denetimin kalitesini ölçmek" konusunu kaleme aldı.  

Geçmiş dönemlerde iş dünyasında yaşanan uluslararası finansal krizler, artan rekabet ve yüksek kazanç baskısı gibi etkenler nedeniyle karşılaşılan muhasebe ve finansal raporlamadaki usulsüzlükler güvenilir finansal raporlamanın önemini ortaya çıkardı, denetimin kalitesinin, paydaşlara kattığı değerin sorgulanmasına yol açtı. 

Finansal bilginin kullanıcılara fayda sağlaması için güvenilir olması ve zamanında sunulması gerekir. Denetimin nihai çıktısı olan denetim raporu, denetimden geçmiş finansal tabloların güvenilirliğini sağlayan en önemli güvence kaynağıdır. Bağımsız denetimin amacı; finansal tabloların önemli hata içermediği konusunda yeterli denetim kanıtlarını elde ederek denetim bulguları doğrultusunda bir görüş oluşturmak olarak tanımlanabilir. Denetimde kalitenin ve güvenilirliğin ölçütü ise denetim faaliyetlerinin önceden belirlenmiş ölçütlere ve düzenlemelere uygun şekilde yerine getirilmesi ve kalite kontrol prosedürlerinin uygulanmasını içerir. 

Denetimde kalite kavramından ne anlaşılması gerektiği ve denetim kalitesinin nasıl ölçülebileceği bu nedenle giderek daha fazla öne çıkan bir tartışma konusu hâline geldi. Denetim mesleğini icra eden bağımsız denetçiler dışında; bağımsız denetim hizmeti alan işletmeler, düzenleyici kurumlar, kamu, ortaklar, yatırımcılar, çalışanlar ve diğer paydaşlar bu tartışmaya dâhil olarak denetimin sağladığı fayda ile denetimin kalitesini birlikte değerlendiriyor. Paydaşların denetim çalışmalarından beklentilerinin artmasının kaliteyi olumlu yönde etkilediği düşünülüyor. 

Kaliteli denetimin unsurları

Denetim firmaları, profesyonel standartlara, yasal gerekliliklere ve düzenlemelere uyma konusunda rehberlik sağlamaları amacıyla çeşitli politikalar ve ilgili prosedürler uyguluyor. Bu politika ve prosedürler özellikle çalışanların bütünlük ve tarafsızlık içerisinde hareket edebilmeleri, işlerini özenle yapabilmeleri, ayrıca ilgili kanun, düzenleme ve standartlara uyabilmeleri için gerekli olan kalite kontrol unsurlarını içeriyor. Dolayısıyla, kaliteli bir denetim çalışmasının da aşağıdaki özelliklere sahip bir denetim ekibiyle yürütülebileceği söylenebilir. 

  • Yüksek değerlere, etik kurallara ve uygun yaklaşıma sahip
  • Uygun beceri ve deneyime sahip, denetim çalışması için yeterli zaman ayırabilen, işinin her aşamasında mesleki şüpheci
  • Sağlam bir denetim süreci ve kalite kontrol prosedürleri olan, profesyonel standartlara ve yasal düzenlemelere uyan
  • Deneyimiyle konuları erken fark eden ve zamanında kullanıcıya fayda sağlayan raporlamalar yapan
  • Tüm paydaşlarla uygun iletişim içinde olan

Kalite kontrol sistemine ilişkin standartlara uygun olarak yürütülen bir denetim, ilgili bilişim teknolojilerinden yararlanmayı, denetimde yer alan taraflarla etkin iletişim içinde bulunmayı ve etkin bir denetim süreci için denetlenen şirketin yönetimiyle üzerinde mutabık kalınan iletişim süreçlerine yer vermeyi gerektirir. Yüksek kalitede finansal raporlama ve kaliteli bir denetim ancak finansal raporlama ortamındaki tüm ilgili tarafların (şirket yönetimi, denetim komitesi, düzenleyici kurumlar) desteği ve yeterli katılımıyla mümkün olabilir.

 

Açık ve yapıcı bir iletişim denetçinin, şirketi daha iyi tanıması sonucu şirkete özgü denetim prosedürleri tasarlayarak şirketin süreçleri ile iç kontrol sistemleri ve bilgi sistemleri altyapısı hakkında bulgular ortaya koyması açısından etkili olur. Bunun sonucunda şirket yönetimi, denetçinin gözlemlerini kullanarak, finansal raporlamaya ve iç kontrole ilişkin süreçlerin iyileştirilmesi, yeni finansal raporlama gereklilikleri, sektörel sorunlar ve yasal gerekliliklerle ilgili bulgu ve öngörülerinden yararlanır. Bu etkileşim kapsamında, denetçinin şirketin üst yönetiminden sorumlu olanlara ve denetim komitelerine iç kontrollerin etkin işleyişi, şirketin iş modeli ve süreçlerinde gelişmeye açık alanlar ve mevzuata uygunluk hakkında yaptığı bildirimler denetim kalitesinin artırılmasına da katkıda bulunur. 

Kalite nasıl tanımlanır?

Denetimin kalitesi kavramı farklı çevrelerde tartışılmasına rağmen, denetim kalitesi için bütün paydaşlar tarafından kabul gören ortak bir tanımından söz etmek mümkün değil. Denetim kalitesinin ne olduğu ve nasıl ölçülebileceği mesleki organizasyonlar, düzenleyici kurumlar ve standart belirleyiciler tarafından çalışmalara ve akademik araştırmalara konu olmakta.

 

KPMG Global 2019’da, denetimin değerine yönelik çalışmaların bir parçası olarak, literatürde görüş birliğine varılmış bir tanımı bulunmayan denetim kalitesini, paydaşların beklentileri de dikkate almak üzere KPMG açısından neyi ifade ettiğini açıklığa kavuşturmak üzere tanımladı. Bu bağlamda;

  • Denetimler, güçlü bir kalite kontrol sistemi dâhilinde, geçerli mesleki standartların gereklilikleri ve amaçları doğrultusunda tutarlı bir şekilde ve
  • İlgili tüm faaliyetlerin tarafsızlığın, bağımsızlığın, etik ve dürüstlüğün en üst düzeyde tutulduğu bir ortamda gerçekleştirildiği durumlarda denetimin kalitesi bunların bir çıktısı olarak değerlendirilir.

Denetimin kalitesi nasıl ölçülüyor?

ABD’de Halka Açık Şirketler Muhasebe Gözetim Kurulu’nun (PCAOB) çalışmaları ve Uluslararası Denetim Standartları’nın belirleyicisi olan Uluslararası Denetim ve Güvence Standartları Kurulu (IAASB) tarafından yayımlanan ‘Denetim Kalitesi Çerçevesi’ bu konuda yapılan en önemli ve öncü çalışmalar olarak dikkat çekiyor. Bu çalışmalar kapsamında, denetim kalitesi göstergeleri tanımlanarak denetim kalitesinin ölçülebilirliği ve kalitenin karşılaştırılabilirliğinin sağlanması amaçlanıyor. Düzenlemelerdeki farklı yaklaşımlar, şirketlerin faaliyet gösterdiği iş modelleri ve denetim kalitesini etkileyen diğer faktörler nedeniyle bu konuda yürütülen araştırmalarda tanımlanan denetim kalitesi göstergelerinde bazı farklılıklar bulunuyor. Aşağıdaki tablo dünyada finansal raporlama ve denetim çalışmaları konusunda öncülük yapan farklı düzenleyici kurumlar tarafından kalitenin tanımlanabilmesi ve ölçülebilmesi için önerdiği başlıca denetim kalitesi göstergelerini içeriyor. 

Denetim kalitesi göstergeleri

  1. Çalışan başına eğitim saatleri
  2. İç kalite kontrol incelemeleri
  3. Teftişler
  4. Sorumlu ortak başına çalışan sayısı
  5. Toplam mesleki tecrübe
  6. Sorumlu denetçi üzerindeki iş yükü
  7. Denetim ekibinin sektör deneyimi
  8. Denetim ekibi üzerindeki iş yükü
  9. Yeni denetim metodolojileri ve araçlara yapılan yatırımlar
  10. Çalışanların ayrılma oranı
  11. Bağımsızlık
  12. Teknik yetkinliklere sahip kaynaklar desteği
  13. Çalışan memnuniyeti anketi
  14. Dış incelemeler
  15. Yönetimin yaklaşımı

Denetimin kalitesinin ölçülmesine ilişkin yürütülen farklı çalışmalarda, kalitenin ölçülmesi için önerilen göstergelerden bazıları bağımsız denetçilerin ve denetim ekibinin iş yükü, teknik muhasebe ve denetim kaynakları, sektöre özgü bilgi ve beceri donanımına sahip çalışanlar, denetim personelinin deneyimi, denetim çalışanları için ayrılan eğitim saatleri, denetim saatleri ve diğer risk alanları olarak sıralanıyor. Bu göstergelere ek olarak, denetimin sonucuna atıfta bulunan unsurlar da dikkate alınabiliyor. Bunların arasında denetçi görüşünün içeriği ve doğruluğu, finansal raporlamaya ilişkin iç kontrol eksiklikleriyle ilgili raporlamalar, denetimden geçmiş finansal tabloların bir sonraki yıl yeniden düzenlenip düzenlenmediği veya yeniden düzenlenmesinin sıklığı ve etkileri, işletmenin sürekliliği hususunun bağımsız denetim raporunda zamanında raporlanıp raporlanmadığı, düzenleyici kurumların incelemelerinin sonuçları, denetim komitesinin tamamladığı bağımsız anket sonuçları ve denetim firmasına açılan davalar yer alıyor.

Türkiye’deki uygulamalar

Denetim kalitesinin sağlanması için Türkiye’deki düzenlemelere göre uygulanmakta olan denetim kalitesi göstergeleri denetim firmaları ve denetçilerin yetkilendirilmesi açısından takip edilir. Denetçiler denetim faaliyetlerinde görev alabilmeleri için Bağımsız Denetçiler için Sürekli Eğitim Tebliği kapsamında belirtilen eğitim gerekliliklerini tamamlamakla yükümlü. Bu eğitimler mesleki teknik konuların yanı sıra etik kuralları da içeriyor. Bağımsız denetçiler için kamu yararını ilgilendiren kuruluşların (KAYİK) denetimleri ve diğer denetimlerde sorumlu denetçi olarak yetkilendirilebilmek için Bağımsız Denetim Yönetmeliği’nde belirtilen sürelerde mesleki tecrübeye sahip olma zorunluluğu bulunuyor. Bunun haricinde özellikle Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu (KGK) tarafından düzenli teftişler yürütülüyor ve incelemeler sonucunda denetim firmalarına bulgular iletiliyor. 

Denetim kalitesi için denetçinin mesleki şüpheciliğini koruması, tarafsız olması ve gerektiğinde yönetimin sağladığı bilginin güvenilirliğini sorgulaması gerekir. Bu kapsamda; denetçilerin çok uzun süre görevde kalmaları sonucunda ortaya çıkabilen ve etik açıdan sorun oluşturan yakın ilişki riskini ortadan kaldırmak amacıyla denetim firması ve denetçi için azami çalışma süreleri belirlenir. KGK tarafından yayımlanan Bağımsız Denetim Yönetmeliği uyarınca, üç yıl geçmedikçe, denetim kuruluşları son on yılda yedi yıl, denetim üstlenen bağımsız denetçiler ile denetim kuruluşlarında çalışan denetçiler ise son yedi yılda beş yıl denetim çalışması yürüttükleri işletmeler için rotasyona tabiler. Ayrıca aynı düzenlemeyle, denetim firmalarının denetim hizmeti verdiği müşterisine aynı zamanda denetim dışı hizmet vermesi de yasak. 

Denetim dünyasında neler değişiyor?

Denetimin kalitesinin, yatırımcılara ve diğer paydaşlara kattığı değerin ve bağımsız denetçi raporunun ihtiyaca uygunluğunun sorgulanması sonucunda, uluslararası ve yerel denetim standartlarında değişiklikler yapılıyor, sürdürülebilirlik ve entegre raporlarında yer verilen bilgilerin tamamına yönelik güvence denetimleri yaygınlaşıyor, bilgi sistemleri alt yapısı ve iç süreçlere ilişkin denetim çalışmaları ile denetimin kalitesini artırmaya ve paydaşların beklentilerini karşılamaya yönelik gelişmeler hayatımıza giriyor. 

Denetim firmaları kapsamlı kalite kontrol prosedürlerini belirleyerek denetim kalitesini izliyor, yeni iç düzenlemeleri hayata geçirerek gerektiği zamanlarda denetim kalitesini tekrar gözden geçiriyor. Bu teftiş ve incelemeler denetim firmalarının ve denetim sektörünün gelişim alanlarının belirlenmesi, denetim kalitesinin takibi ve geliştirilmesi için doğrudan katkı sağlıyor.