18 października 2021 r. na stronie internetowej Rządowego Centrum Legislacji ukazał się projekt ustawy o ochronie osób zgłaszających naruszenia prawa, tzw. sygnalistów. Projekt ma na celu implementację do polskiego porządku prawnego Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 o ochronie sygnalistów. Nowe regulacje będą miały znaczący wpływ na działalność szerokiego grona przedsiębiorców. Zgodnie z nowymi przepisami podmioty z sektora prywatnego zatrudniające co najmniej 50 pracowników będą musiały m.in. opracować wewnętrzny system przyjmowania od sygnalistów zgłoszeń o naruszeniach prawa.

Założenia ustawy o ochronie sygnalistów

Projektowana ustawa ma na celu wprowadzenie mechanizmu ochrony sygnalistów, tj. osób, które zgłaszają lub ujawniają informacje na temat naruszeń prawa, uzyskane w kontekście związanym z wykonywaną przez nich pracą.

Do polskiego systemu prawnego wprowadzone zostaną środki ochrony, zabezpieczające sygnalistów przed negatywnymi konsekwencjami dokonywanych przez nich zgłoszeń, a także procedury na potrzeby zgłoszeń wewnętrznych i działań następczych, obejmujące m.in. kanały przyjmowania zgłoszeń zapewniające ochronę tożsamości osób dokonujących zgłoszenia i wymienionych w nim, obowiązek wyznaczenia bezstronnej osoby lub wydziału właściwych do podejmowania działań w związku ze zgłoszeniami czy obowiązek podjęcia adekwatnych działań następczych przez wyznaczoną osobę lub wydział.

Projekt ustawy o ochronie sygnalistów reguluje następujące kwestie:

  • warunki objęcia ochroną pracowników oraz innych osób zgłaszających lub publicznie ujawniających informacje o naruszeniach prawa;
  • środki ochrony pracowników oraz innych osób zgłaszających lub publicznie ujawniających informacje o naruszeniach prawa;
  • regulamin zgłoszeń wewnętrznych określający wewnętrzną procedurę zgłaszania naruszeń prawa stosowany przez pracodawcę;
  • zgłaszanie naruszeń prawa organowi publicznemu lub organowi centralnemu;
  • zasady publicznego ujawnienia naruszenia prawa;
  • organy właściwe w sprawach zgłaszania naruszeń prawa i udzielania wsparcia.

Pojęcie naruszenia prawa

Zgodnie z projektem ustawy naruszeniem prawa jest działanie lub zaniechanie niezgodne z prawem, lub mające na celu obejście prawa w obszarach szczegółowo wymienionych w ustawie.

Projekt określa szerszy zakres przedmiotowy pojęcia naruszenia prawa niż zakres przedmiotowy określony w Dyrektywie o ochronie sygnalistów. Przepisy ustawy będą miały zastosowanie do wszystkich naruszeń prawa we wskazanych dziedzinach prawa, tzn. regulacji dotyczących m.in. zamówień publicznych, usług, produktów i rynków finansowych, zapobiegania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, bezpieczeństwa produktów, bezpieczeństwa transportu, ochrony środowiska, bezpieczeństwa żywności, zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia publicznego, ochrony konsumentów, ochrony prywatności i danych osobowych, bezpieczeństwa sieci i systemów teleinformatycznych, interesów finansowych Unii Europejskiej oraz rynku wewnętrznego Unii Europejskiej, w tym zasad konkurencji i pomocy państwa oraz opodatkowania osób prawnych.

Osoby objęte ochroną

Ochrona wynikająca z ustawy ma mieć zastosowanie do pracowników oraz innych osób. Zgodnie z projektowanymi przepisami, zakresem ustawy będą objęte osoby fizyczne, które zgłaszają lub ujawniają publicznie informację o naruszeniu prawa uzyskaną w kontekście związanym z pracą, w tym:

  • pracownik także w przypadku, gdy stosunek pracy już ustał;
  • osoba ubiegająca się o zatrudnienie, która uzyskała informację o naruszeniu prawa w procesie rekrutacji lub negocjacji poprzedzających zawarcie umowy;
  • osoba świadcząca pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, w tym na podstawie umowy cywilnoprawnej;
  • przedsiębiorca;
  • akcjonariusze lub wspólnicy;
  • członkowie organu osoby prawnej;
  • osoba świadcząca pracę pod nadzorem i kierownictwem wykonawcy, podwykonawcy lub dostawcy, w tym na podstawie umowy cywilnoprawnej;
  • stażysta i wolontariusz.

Środki ochrony sygnalistów

Projekt ustawy zawiera nadrzędny zakaz podejmowania jakichkolwiek działań odwetowych wobec zgłaszającego, rozumianych jako bezpośrednie lub pośrednie działania lub zaniechania, które są spowodowane zgłoszeniem lub ujawnieniem publicznym i które wyrządzają lub mogą wyrządzić szkodę zgłaszającemu. Za działania odwetowe uznaje się w szczególności niekorzystne traktowanie, w tym niekorzystne traktowanie w zatrudnieniu.

Przykładowy katalog niekorzystnego traktowania, poza odmową nawiązania stosunku pracy czy wypowiedzeniem lub rozwiązaniem bez wypowiedzenia stosunku pracy, zawiera również m.in. pominięcie przy przyznawaniu innych niż wynagrodzenie świadczeń związanych z pracą czy przekazanie innemu pracownikowi dotychczasowych obowiązków pracowniczych, o ile nie jest uzasadnione obiektywnymi powodami. 

Projekt zakłada, że do roszczeń zgłaszającego w sprawach dotyczących niekorzystnego traktowania znajdą odpowiednie zastosowanie regulacje Kodeksu pracy ustanawiające odpowiedzialność odszkodowawczą pracodawcy za naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu. Dokonanie zgłoszenia lub ujawnienia publicznego nie będzie mogło stanowić podstawy odpowiedzialności zgłaszającego, w tym odpowiedzialności za szkodę, odpowiedzialności z tytułu naruszenia praw innych osób lub obowiązków określonych w przepisach prawa, w tym obowiązku zachowania tajemnicy przedsiębiorstwa – pod warunkiem, że zgłaszający miał uzasadnione podstawy by sądzić, że zgłoszenie lub ujawnienie publiczne jest niezbędne do ujawnienia naruszenia prawa. 

Regulamin zgłoszeń wewnętrznych

Zgodnie z projektem ustawy, co do zasady na pracodawców zatrudniających co najmniej 50 osób zostanie nałożony obowiązek wdrożenia regulaminu zgłoszeń wewnętrznych określającego wewnętrzną procedurę zgłaszania naruszeń prawa i podejmowania działań następczych, zgodnie z wymogami określonymi w ustawie. Pracodawcy zatrudniający mniejszą ilość osób będą mogli wdrożyć taki regulamin, jednak nie będzie to obowiązkowe.

Ustawa będzie określać minimalną treść regulaminu, a także zawierać uregulowanie obowiązku zachowania poufności, ochrony danych osobowych oraz prowadzenia rejestrów zgłoszeń wewnętrznych. Ten ostatni obowiązek wiążę się z dodatkowym obowiązkiem archiwizacji po stronie pracodawcy (obowiązek przechowywania zgłoszeń wewnętrznych przez 5 lat). 

Zgłoszenia zewnętrzne i ujawnienie publiczne

Niezależnie od wewnętrznego kanału zgłoszeń, w projekcie został przewidziany również kanał zewnętrzny. Zgłaszający może dokonać zgłoszenia zewnętrznego bez uprzedniego dokonania zgłoszenia wewnętrznego. Organem właściwym w tym zakresie będzie co do zasady Rzecznik Praw Obywatelskich, a w zakresie zasad konkurencji i ochrony konsumentów Prezes UOKiK.

Z kolei dokonujący ujawnienia publicznego będzie podlegał ochronie, gdy dokona w pierwszej kolejności zgłoszenia wewnętrznego i zewnętrznego lub od razu zgłoszenia zewnętrznego, ale w odpowiedzi na zgłoszenie nie zostaną podjęte w terminie żadne odpowiednie działania.

Kary za naruszenie ustawy

Projekt przewiduje sankcje karne za naruszenie przepisów ustawy w następujących przypadkach:

  • utrudnianie dokonania zgłoszenia;
  • podejmowanie działań odwetowych wobec osoby, która dokonała zgłoszenia lub ujawnienia publicznego;
  • naruszenie obowiązku zachowania poufności lub tożsamości osoby, która dokonała zgłoszenia;
  • brak wprowadzenia wewnętrznej procedury zgłaszania naruszeń prawa i podejmowania działań następczych albo ustanowienie procedury naruszającej wymogi co do minimalnego zakresu procedury.

Sankcjami objęte będzie również dokonanie zgłoszenia lub ujawnienia publicznego nieprawdziwych informacji.

Wejście w życie nowych przepisów

Ustawa wejdzie w życie po upływie 14 dni od jej ogłoszenia. W chwili obecnej nie można przewidzieć, jak szybko przebiegnie ścieżka legislacyjna ustawy. Jednakże, mając na uwadze krótki okres vacatio legis, warto już teraz rozpocząć prace nad wdrożeniem ochrony sygnalistów, w tym w szczególności dokonać wewnętrznego przeglądu już istniejących w organizacji regulacji i procedur w tym zakresie.

Jeżeli są Państwo zainteresowani szczegółami dotyczącymi omawianych zagadnień, prosimy o kontakt.